تاریخچه پیدایش بورس
مطالعات اولیه درباره تأسیس بورس در ایران، به سال ۱۳۱۵هجری شمسی برمیگردد. در این سال، فردی بلژیکی به نام ران لوترفِلد پس از انجام مطالعات گسترده درباره تأسیس بورس در
ایران، اساسنامه داخلی بورس را تهیه و به مسئولان ایرانی ارائه کرد، اما با توجه به شرایط آن زمان و وقوع جنگ جهانی دوم، عملا موضوع بررسی و تأسیس بورس در ایران بیش از ۲۵سال
به تأخیر افتاد. بالاخره در سال ،۱۳۴۱ کمیسیونی در وزارت بازرگانی و با حضور نمایندگان وزارت دارایی، وزارت بازرگانی و بانک توسعه صنعتی و معدنی ایران تشکیل و موافقتنامه اولیه
تأسیس بورس سهام در این کمیسیون، تنظیم شد.
در اواخر همان سال یعنی سال ،۴۱ هیئتی از بورس بروکسل به سرپرستی دبیر کل این بورس برای مشارکت در راه اندازی بورس ایران، به کشورمان دعوت شدند و بالاخره پس از چهار
سال، در سال ۱۳۴۵ قانون تشکیل بورس اوراق بهادار در مجلس تصویب و برای اجرا از سوی وزارت اقتصاد به بانک مرکزی ابلاغ شد. حدود یک سال بعد از ابلاغ قانون تشکیل بورس اوراق
بهادار، از پانزدهم بهمن ماه سال ،۱۳۴۶ بورس اوراق بهادار تهران با انجام چند معامله بر روی سهام بانک توسعه صنعتی و معدنی که بزرگترین مجتمع واحدهای تولیدی و اقتصادی در آن
تاریخ به شمار میرفت و شرکت نفت پارس، اوراق قرضه دولتی، اسناد خزانه و اوراق قرضه عباس آباد به طور رسمی آغاز کرد.
سابقه ۴۷ ساله بورس در ایران
بورس اوج و فرودهای بسیار زیادی را تجربه کرده است. از سال ۱۳۴۶ تا ،۱۳۵۷ تعداد شرکتها و موسسه های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران از ۱۰ بنگاه اقتصادی با
سرمایه ۲/۶ میلیارد ریال به ۱۴۲ شرکت با بیش از ۳۰۸ میلیارد ریال افزایش یافت. با پیروزی انقلاب اسلامی، تعداد شرکتهای پذیرفته شده از ۱۰۵ شرکت، به ۵۶ شرکت در پایان سال ۱۳۶۷
تقلیل یافت. علت این امر، تملک بسیاری از بنگاههای اقتصادی توسط دولت بوده است.(در اثر ملی شدن بانکها، بیمه و برخی صنایع کشور، تعداد زیادی از بنگاههای اقتصادی پذیرفته شده
در بورس از آن خارج شدند) رکود شدید بازار بورس در طی هشت سال جنگ تحمیلی نیز از وقایع مهم بورس ایران محسوب میشود.
بورس اوراق بهادار تهران تا سال ۱۳۸۴در چارچوب تعیین شده در قانون مزبور فعالیت میکرد. در این ساختار، سازمان کارگزاران بورس اوراق بهادار تهران بهعنوان تنها رکن اجرایی، با شخصیت
حقوقی مستقل غیرانتفاعی، مسئولیت اداره بورس را به عهده داشت. این سازمان را هیئت مدیره هفت نفره ای اداره میکرد که توسط مجمع عمومی اعضا انتخاب میشدند. هیئت مدیره
هم دبیر کل را به عنوان بالاترین مقام اجرایی بورس انتخاب میکرد.
کارگزاران بورس تهران هم بر عهده شورای بورس، به عنوان بالاترین رکن تصمیم گیری و مسئول و ناظر حٌسن اجرای قانون تأسیس بورس اوراق بهادار، قرار داشت.
کارگزاران بورس یا شرکتهای کارگزاری بورس حکم وکیل سرمایهگذار را دارند که براساس دستور سرمایهگذار اقدام به خریدوفروش سهام میکنند.
کارگزاران اشخاص حقوقی هستند که به نمایندگی از طرف مشتریان اقدام به خریدوفروش اوراق بهادار و ارائه سایر خدمات در بازار سرمایه میکنند.
قانون تأسیس بورس اوراق بهادار، در سال ۱۳۸۴ و با توجه به عدم توان پاسخگویی به نیازهای جدید بازار اوراق بهادار، مورد بازنگری قرار گرفت و در آذر ماه همان سال، قانون بازار اوراق
بهادار به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید.
شورای عالی بورس و اوراق بهادار
این شورا بالاترین رکن بازار اوراق بهادار است که تصویب سیاست کلان و خطمشی بازار در قالب سیاستهای کلی نظام و قوانین و مقررات مربوط و همچنین اتخاذ تدابیر لازم برای
ساماندهی و توسعه بازار اوراق بهادار و اعمال نظارت عالیه بر اجرای قانون بازار اوراق بهادار از مهمترین وظایف آن است.
اعضای شورای عالی بورس و اوراق بهادار:
- وزیر اقتصاد بهعنوان ریاست شورا
- وزیر بازرگانی
- رئیسکل بانک مرکزی
- روسای اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران و اتاق تعاون
- رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار بهعنوان دبیر شورا و سخنگوی سازمان
- دادستان کل کشور یا معاون وی
- یک نفر نماینده از طرف کانونها
- سه نفر خبره مالی منحصراً از بخش خصوصی با مشورت تشکلهای حرفهای بازار اوراق بهادار
- یک نفر خبره منحصراً از بخش خصوصی به پیشنهاد وزیر ذیربط
- سه نفر خبره مالی منحصراً از بخش خصوصی با مشورت تشکلهای حرفهای بازار اوراق بهادار
- یک نفر خبره منحصراً از بخش خصوصی به پیشنهاد وزیر ذیربط
سازمان بورس و اوراق بهادار
براساس قانون بازار اوراق بهادار، نهاد جدیدی تحت عنوان سازمان بورس و اوراق بهادار ایجاد شد تا زیر نظر شورای عالی بورس به نظارت بر اجرای قوانین و مقررات، تنظیم و تدوین مقررات و
انجام دیگر وظایف تعیین شده در قانون بپردازد. به عبارتی مقام ناظر بازار اوراق بهادار ایران به دو نهاد شورای عالی بورس و سازمان بورس و اوراق بهادار تقسیم شد.
گفتنی است سازمان بورس دارای هیأت مدیره متشکل از پنج عضو است که انجام وظایف مذکور در ماده ۷ قانون را بر عهده خواهند داشت. اعضای هیأت مدیره از میان افراد امین و دارای
حسن شهرت و تجربه در رشته مالی منحصراً از کارشناسان بخش غیردولتی به پیشنهاد رئیس شورا و با تصویب شورا برای مدت پنج سال انتخاب میشوند. رئیس شورا حکم اعضای هیأت
مدیره را صادر میکند. همچنین رئیس هیأت مدیره نیز از بین اعضای هیأت مدیره، با پیشنهاد هیأت مدیره و تصویب شورا برای مدت ۳۰ ماه تعیین خواهد شد. رئیس هیأت مدیره، رئیس
سازمان و باالترین مقام اجرایی سازمان است. شورای عالی بورس و اوراق بهادار بر سازمان بورس و اوراق بهادار نظارت دارد. از طرفی سازمان بورس نیز بر شرکت بورس و اوراق بهادار«،
(شرکت بورس کاال»، «شرکت سپردهگذاری مرکزی«، »شرکت بورس انرژی) نظارت دارد.
همچنین شرکتهای تامین سرمایه، شرکتهای سبدگران، شرکتهای مشاوره سرمایه گذاری، شرکتهای پردازش اطالعات مالی، موسسه های رتبه بندی، ناشران بورسی، ناشران فرابورسی،
کانون نهادهای سرمایه گذاری، کانون سرمایه گذاران، شرکتهای سرمایه گذاری، شرکتهای هلدینگ و حسابرسان معتمد تحت نظارت سازمان بورس قرار دارند. )بورس کالا، بازار منسجمی
است که تعداد زیادی از عرضهکنندگان، کالای خود را عرضه میکنند و کالای مربوطه پس از بررسیهای کارشناسی و قیمتگذاری توسط کارشناسان بورس کاال، به خریداران عرضه میشود. در
بورس کالا معموالً کالاهای خام و فرآوری نشده مانند فلزات، پنبه، گندم، برنج و… دادوستد میشوند. یکی از مزایای بورس کالا، حضور نهادهای نظارتی و تنظیمکننده بازار است که تمامی
تولیدکنندگان، مصرفکنندگان و تجار کالا با حضور این نهادها، از مزایای قوانین و مقررات حاکم بر بورس برخوردار میشوند.
در حال حاضر، چهار بورس بزرگ کشور تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار فعالیت میکنند:
- بورس اوراق بهادار تهران که در آن، سهام شرکتها و سایر اوراق بهادار مانند اوراق مشارکت خریدوفروش میشود.
- فرا بورس ایران که در آنجا هم سهام شرکتهایی که بنا به دلایلی موفق به پذیرش در بورس اوراق بهادار تهران نمیشوند، مورد دادوستد قرار میگیرد.
- بورس کالای ایران که در آن انواع کالاها مانند محصوالت پتروشیمی، فلزات، محصوالت کشاورزی و قراردادهای آتی سکه و… خریدوفروش میشود.
- بورس انرژی که به تازگی تأسیس شده و در آن، حاملهای انرژی با محوریت برق، بهفروش میرسند.